Zanim przeczytasz
Kwas cytrynowy (kwasek cytrynowy, E330) to słaby kwas organiczny występujący w cytrusach, w sklepie sprzedawany jako biały, bezwonny proszek. Rozpuszcza kamień wapienny, czyli węglan wapnia, w czajnikach, ekspresach i na armaturze. Z tego samego powodu niszczy marmur i inne kamienie wapienne, a jego pył drażni oczy.
- Dlaczego: wiąże wapń, uwalniając dwutlenek węgla
- Liczby: pKa 3,13, mocniejszy od octu (4,76)
- Jak: po zabiegu wypłucz biały nalot cytrynianu
- Uwaga: nigdy nie mieszaj z wybielaczem chlorowym
Wzór i właściwości kwasu cytrynowego
Kwasek ze sklepu i kwas cytrynowy z owoców to ten sam związek o wzorze C6H8O7. Nazwa systematyczna brzmi kwas 2-hydroksypropano-1,2,3-trikarboksylowy. Kwasek nie ma nic wspólnego z kwasem solnym (HCl), choć nazwy bywają mylone. W sprzedaży jest w formie bezwodnej albo jednowodnej (monohydrat).
Masa molowa i temperatura topnienia pochodzą z PubChem.
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Wzór sumaryczny | C6H8O7 |
| Masa molowa, forma bezwodna | 192,12 g/mol |
| Monohydrat | C6H8O7·H2O, 210,14 g/mol |
| Temperatura topnienia (bezwodny) | ok. 153 °C |
| Rozpuszczalność w wodzie, 20 °C | ok. 59% masowych |
| pKa1 / pKa2 / pKa3 (25 °C) | 3,13 / 4,76 / 6,40 |
| Oznaczenie w UE | E330 |
| Numer CAS | 77-92-9 |
Trzy wartości pKa oznaczają trzy grupy karboksylowe, które oddają jony wodoru kolejno. To kwas słaby: dysocjuje częściowo, więc roztwór kwasku w kuchni nie jest agresywny jak mineralne kwasy.
Skąd się bierze kwas cytrynowy?
Naturalnie występuje w cytrynach i limonkach, które są pod tym względem najbogatsze, a ten ze sklepu powstaje z fermentacji cukru przez grzyb Aspergillus niger (kropidlak czarny). Z soku cytrynowego wyodrębnił go w 1784 roku Carl Wilhelm Scheele. Cząsteczka z fermentacji jest identyczna z tą z owocu, więc rozróżnianie „naturalnego” i „chemicznego” kwasku nie ma podstaw chemicznych.
Przemysłową produkcję fermentacyjną opracował w 1917 roku James Currie, a od 1919 roku stosuje się ją na skalę przemysłową. Związek nie jest wyłącznie dodatkiem do żywności: jest pośrednikiem w cyklu Krebsa (cyklu kwasu cytrynowego), który opisał Hans Krebs w 1937 roku. Powstaje więc w komórkach organizmów tlenowych.
Jak kwas cytrynowy rozpuszcza kamień?
Kwas reaguje z węglanem wapnia, z którego składa się kamień kotłowy, i zamienia go w cytrynian wapnia.
kwas cytrynowy + węglan wapnia → cytrynian wapnia + dwutlenek węgla + woda
Pienienie, które widać w czajniku, to uwalniany dwutlenek węgla. Kwas wiąże też (chelatuje) jony wapnia i magnezu, czyli te, które odpowiadają za twardość wody. Ciepła woda przyspiesza całą reakcję.
Cytrynian wapnia rozpuszcza się w wodzie słabo, poniżej 1 g na litr. Przy grubej warstwie kamienia po zabiegu zostaje więc biały nalot, który nie jest niedorozpuszczonym kamieniem, tylko produktem reakcji. Trzeba go wypłukać świeżą wodą. Dosypywanie kolejnej porcji kwasku nic tu nie da.
Do czego używać kwasu cytrynowego w domu?
Kwasek przydaje się wszędzie tam, gdzie problemem jest kamień wapienny, a w kuchni jako zakwaszacz.
| Miejsce | Co rozpuszcza | Uwaga |
|---|---|---|
| Czajnik | kamień kotłowy | po zabiegu dokładne płukanie |
| Ekspres przelewowy i ciśnieniowy | osad w obiegu wody | tylko zgodnie z instrukcją producenta |
| Pralka | kamień na grzałce i w bębnie | pusty cykl, bez prania |
| Bateria i perlator | białe naloty i zatkane sitko | po zabiegu spłucz wodą |
| Kabina prysznicowa i szkło | zacieki z kamienia | nie stosować na kamień naturalny |
| Muszla klozetowa | osad wapienny | nigdy z chemią chlorową |
Proporcje i czasy dla czajnika opisuje poradnik odkamienianie czajnika kwaskiem, octem lub sodą.
W kuchni kwasek jako E330 pełni rolę regulatora kwasowości i przeciwutleniacza. Chroni krojone owoce przed ciemnieniem i zakwasza przetwory.
Wolę jeden związek we właściwym miejscu niż kilka środków wymieszanych na wszelki wypadek. Na kamień wystarczy sam kwasek, a dokładanie czegokolwiek innego rzadko coś poprawia.
Kwas cytrynowy czy ocet?
Do kamienia w sprzętach z grzałką lepszy jest kwasek: w pierwszym stopniu dysocjacji jest silniejszy od octu, nie ma zapachu i nie paruje.
| Kryterium | Kwas cytrynowy | Ocet spirytusowy 10% |
|---|---|---|
| Postać | ciało stałe | ciecz |
| Zapach | brak | ostry, kwaśny |
| pKa | 3,13 (pierwszy stopień) | 4,76 (kwas octowy) |
| Lotność i drażnienie nosa | nie paruje | paruje, drażni drogi oddechowe |
| Działanie na kamień | rozpuszcza | rozpuszcza, kwas słabszy |
Niższe pKa oznacza silniejszy kwas, więc przewagę kwasku widać w liczbach, a nie tylko „na oko”. Do czajnika wybieram kwasek, bo woda po zabiegu nie pachnie octem.
Czego nie czyścić kwasem cytrynowym?
Niczego, co samo jest węglanem wapnia albo reaguje z kwasem. Kamień w czajniku i marmurowy blat to ten sam węglan wapnia, więc to, co usuwa osad, uszkodzi też powierzchnię.
- Marmur, trawertyn, wapień i lastryko, bo to też węglan wapnia
- Fugi cementowe przy długim kontakcie z kwasem
- Aluminium, które matowieje i ulega wytrawieniu przy dłuższym kontakcie
- Urządzenia i powierzchnie, których instrukcja wyklucza kwasy
Nie mieszaj kwasu cytrynowego z wybielaczem chlorowym (podchlorynem sodu): uwalnia się chlor, gaz trujący.
Czy kwas cytrynowy jest szkodliwy?
Nie w ilościach spożywczych, ale stężony roztwór i pył drażnią oczy. Według klasyfikacji CLP kwas cytrynowy ma zwrot H319 „Działa drażniąco na oczy”, piktogram GHS07 i hasło „Uwaga”. Wykrzyknik na opakowaniu kwasku znaczy właśnie to, a piktogram GHS07 i inne symbole wyjaśnia osobny artykuł.
Po połknięciu stężonego roztworu skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym.
Co zrobić, gdy kwasek dostanie się do oka?
- Płucz oko letnią bieżącą wodą przez kilka minut, trzymając powiekę otwartą.
- Wyjmij soczewki kontaktowe, jeśli są założone i da się to zrobić łatwo.
- Przy utrzymującym się bólu oka lub pogorszeniu widzenia zgłoś się do lekarza lub zadzwoń pod 112.
Jak przechowywać kwasek cytrynowy?
Szczelnie zamknięty i w suchym miejscu, bo kwas cytrynowy bezwodny zbryla się pod wpływem wilgoci z powietrza. Pojemnik powinien być opisany i stać poza zasięgiem dzieci. Trzymaj go z dala od wybielaczy chlorowych, żeby przypadkowy rozsyp nie trafił obok podchlorynu.
Dodaj komentarz