Zanim przeczytasz
Salmiak to zwyczajowa nazwa chlorku amonu NH4Cl, białej krystalicznej soli. Nie jest ani amoniakiem, ani cukierkami salmiakki. W warsztacie działa jako topnik: rozgrzany zdejmuje tlenki z grota lutownicy i z blachy, więc nadaje się do grubszej miedzi i blach, ale nie do elektroniki. Jest szkodliwy po połknięciu, drażni oczy i wymaga wentylacji.
- Jak: Pocieraj rozgrzany grot o kostkę, potem cynuj.
- Uwaga: Nie do elektroniki, resztki powodują korozję styków.
- Uwaga: Nie mieszaj z zasadami, bo wydziela się amoniak.
- Liczby: Klasyfikacja H302 i H319, piktogram GHS07.
Co to jest salmiak?
Salmiak to sól amonowa kwasu solnego, a nie kwas ani zasada: jego wodny roztwór ma odczyn lekko kwaśny, a w soli występuje jon amonowy NH4+.
Nazwa pochodzi od łacińskiego sal ammoniacus, „soli amońskiej” (po angielsku sal ammoniac), a ta od okolic świątyni Amona w Libii. Salmiak występuje też w naturze jako minerał, przy fumarolach wulkanicznych i na płonących hałdach węgla.
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Wzór | NH4Cl |
| Masa molowa | 53,49 g/mol |
| Wygląd | biały proszek lub kostka, krystaliczny, o słonym smaku |
| Przy ogrzewaniu | powyżej ok. 338 °C rozkłada się na amoniak NH3 i chlorowodór HCl |
Ten rozkład daje biały dym i nalot. Gazy na chłodnej powierzchni łączą się z powrotem w NH4Cl, więc wygląda to jak sublimacja, ale to pozorna sublimacja: ciało stałe nie paruje, tylko się rozpada i odtwarza.
W wodzie salmiak rozpuszcza się dobrze, ok. 37 g w 100 ml w 20 °C, a roztwór przy tym się ochładza. Jest higroskopijny, czyli chłonie wilgoć z powietrza i zbryla się.
Do czego służy salmiak?
Przede wszystkim jako topnik, który na gorąco zdejmuje tlenki z metalu. Zastosowania:
- topnik do lutowania i cynowania: czyści z tlenków miedź, mosiądz, cynę i cynk, na przykład na grocie lutownicy kolbowej
- topnik w cynkowaniu ogniowym, często w mieszaninie z chlorkiem cynku
- dawniej elektrolit w ogniwie Leclanchégo, od którego pochodzą baterie cynkowo-węglowe
- dodatek do żywności E510 i składnik cukierków salmiakki
- nawóz azotowy i pożywka drożdżowa, dawniej także środek wykrztuśny
Jak używać salmiaku do lutowania i cynowania?
Rozgrzany grot pociera się o kostkę salmiaku, aż zrobi się błyszczący, i od razu się go cynuje. Salmiak usuwa wtedy warstwę tlenków, której cyna nie chce zwilżać.
- Rozgrzej lutownicę kolbową.
- Potrzyj grot o kostkę salmiaku, aż stanie się błyszczący. Pojawi się biały dym.
- Nałóż cynę na grot, a potem na blachę, którą cynujesz.
- Wytrzyj grot ściereczką, zanim ostygnie.
- Zmyj resztki salmiaku z blachy wodą.
Ostatni krok nie jest ozdobą: pozostałości salmiaku na metalu powodują korozję w wilgoci. Dym gryzie w gardło, więc pracuj przy otwartych drzwiach garażu.
Do grubej miedzi, blachy i rynny wybieram salmiak, do kabelków i płytek nie. Resztki po nim są korozyjne i przewodzą prąd, więc w elektronice robią zwarcia i zżerają ścieżki. Tam sięga się po kalafonię albo pastę bezkwasową.
Czy salmiak jest szkodliwy?
Tak, w umiarkowanym stopniu: działa szkodliwie po połknięciu i drażni oczy, a jego dym drażni drogi oddechowe. Według rozporządzenia CLP chlorek amonu ma zharmonizowaną klasyfikację Acute Tox. 4 i Eye Irrit. 2, czyli takie oznakowanie:
| Element etykiety | Wartość |
|---|---|
| Piktogram | GHS07, wykrzyknik |
| Zwroty H | H302 (działa szkodliwie po połknięciu), H319 (działa drażniąco na oczy) |
| Hasło | Uwaga |
Narażenie to połknięcie (na przykład po przeniesieniu ręki do ust), kontakt z okiem i wdychanie dymu z cynowania. Dym zawiera chlorowodór i amoniak, dlatego potrzebna jest wentylacja. Konkretny produkt sprawdzisz w jego karcie charakterystyki chlorku amonu, gdzie są pełne zwroty H i P oraz pierwsza pomoc.
Czym salmiak różni się od amoniaku i salmiakków?
Salmiak to stała sól NH4Cl, amoniak to gaz NH3 (w domu zwykle jego roztwór), a salmiakki to cukierki z dodatkiem chlorku amonu. Nazwy brzmią podobnie, ale to trzy różne rzeczy.
| Salmiak | Amoniak i woda amoniakalna | Salmiakki | |
|---|---|---|---|
| Wzór i postać | NH4Cl, biała sól | NH3, gaz; woda amoniakalna to jego roztwór | słone cukierki lukrecjowe z NH4Cl |
| Zastosowanie | topnik, nawóz | nie jest topnikiem do lutownicy | słodycz, nie odczynnik |
| Zagrożenie | H302 i H319 | drażniący opar, potrzebna wentylacja | produkt spożywczy |
Sól zawiera jon amonowy NH4+, a amoniak jest cząsteczką NH3; z zasadą jon zamienia się w gaz.
Wodę amoniakalną dawniej nazywano „spirytusem salmiakowym”, choć z roztworem chlorku amonu nie ma ona nic wspólnego. Butelka podpisana „salmiak” w starej szafce to więc zwykle woda amoniakalna. Do lutownicy się nie nadaje, bo to inna substancja niż kostka salmiaku.
Salmiakki to cukierki popularne w Finlandii i krajach nordyckich. Z salmiakiem warsztatowym łączy je jedynie składnik.
Czego nie mieszać z salmiakiem?
Przede wszystkim unikaj zasad, bo uwalniają amoniak.
- nie łącz z wodorotlenkiem sodu, wapnem ani sodą kalcynowaną na gorąco: wydziela się amoniak
- nie łącz z wybielaczem chlorowym ani żadnymi związkami amonu
- nie podgrzewaj w zamkniętym pomieszczeniu: powstają chlorowodór i amoniak
Jak przechowywać salmiak?
Trzymaj go w szczelnym, opisanym pojemniku, w suchym miejscu, z dala od zasad, metalowych narzędzi i dzieci. Salmiak chłonie wilgoć i zbryla się, a wilgotny powoduje korozję metali. Ogólne zasady szafki, pojemników i etykiet opisuje tekst o przechowywaniu chemikaliów w domu.
Co zrobić po kontakcie z salmiakiem?
Oko płucz letnią wodą przez co najmniej 15 minut przy otwartej powiece; szczegóły opisuje tekst o płukaniu oka po kontakcie z chemikaliami.
- Po połknięciu wypłucz usta i nie wywołuj wymiotów.
- Przy dolegliwościach skontaktuj się z lekarzem, ośrodkiem toksykologicznym albo zadzwoń pod 112.
Dodaj komentarz