Boraks: właściwości, zastosowanie i ograniczenia

Z czego składa się boraks i w jakich formach jest sprzedawany?

Handlowy boraks to najczęściej dekahydrat, czyli sól z dziesięcioma cząsteczkami wody, ale po ogrzaniu przechodzi w formy o mniejszej zawartości wody. Na etykietach spotkasz też nazwy czteroboran sodu i tetraboran sodu. Oznaczają tę samą substancję, a jej numer CAS to 1303-96-4, więc po nim najłatwiej porównać opakowanie z kartą charakterystyki.

Anion w tej soli to [B4O5(OH)4]2−, więc „dekahydrat” jest strukturalnie oktahydratem. Naturalne złoża powstały przez wielokrotne odparowywanie sezonowych jezior, między innymi w Kalifornii (Boron, Searles Lake), na pustyni Atakama, w Boliwii, Tybecie i Rumunii. Naturalny boraks z Azji nazywano „tinkal”.

Jakie właściwości ma boraks?

Boraks jest zasadową solą dobrze rozpuszczalną w wodzie.

• Roztwór w wodzie ma odczyn zasadowy, dlatego boraks wchodzi w skład środków czyszczących.
• Nie rozpuszcza się w etanolu, więc alkohol nie nadaje się do przygotowania roztworu.
• W ogniu traci wodę i pęcznieje.
• Stopiony (bezwodny boraks topi się w 742 °C) rozpuszcza tlenki metali i tworzy szkło. Na tym opiera się rola topnika oraz próba perły boraksowej.
• Barwi płomień na zielono.

Do czego używa się boraksu?

Najważniejsze zastosowania przemysłowe to produkcja szkła, szkliw i ceramiki, wełny szklanej oraz nadboranu sodu do detergentów.

W warsztacie

Boraks rozrobiony z wodą na pastę jest topnikiem przy twardym lutowaniu złota i srebra. Zmieszany z chlorkiem amonu, czyli salmiakiem, służy przy spawaniu i zgrzewaniu kuźniczym żelaza i stali. Obniża wtedy temperaturę topnienia zgorzeliny, a ta spływa ze spoiny zamiast ją zanieczyszczać.

Boraks hamuje też pleśń i działa grzybobójczo, więc konserwuje drewno. Rozcieńczony w wodzie jest środkiem przeciw kornikom.

Topnik ma swoją cenę: po lutowaniu zostaje szklista skorupa, którą trzeba zbić albo wytrawić, i to ona jest największym kłopotem tej metody.

W domu

Jako zasadowy proszek boraks wchodzi w skład dodatków do prania i środków czyszczących, służy też do odplamiania. Jest składnikiem przynęt na owady: dla mrówek jest toksyczny, ale działa powoli, dlatego robotnice zanoszą go do gniazda.

W ogrodzie

Boraks jest nawozem mikroelementowym na gleby z niedoborem boru. Bor to mikroelement, więc roślina potrzebuje go w śladowych ilościach, a nadmiar szkodzi.

Jakie ograniczenia ma boraks w UE?

W UE boraks jest sklasyfikowany jako substancja działająca szkodliwie na rozrodczość, kategoria 1B według rozporządzenia CLP. Już 16 grudnia 2010 r. trafił na listę kandydacką SVHC w ramach REACH. Klasyfikacja Repr. 1B ogranicza obrót konsumencki, co wynika z rozporządzenia REACH.

W mieszaninach te same ostrzeżenia brzmią „Może działać szkodliwie na płodność” i „Może działać szkodliwie na dziecko w łonie matki”.

Jak bezpiecznie używać boraksu?

• Noś rękawice, żeby proszek nie trafił z rąk do ust. Przez nieuszkodzoną skórę wchłania się słabo, ale połknięcie jest groźne.
• Mieszaj na mokro, bo pył podrażnia drogi oddechowe.
• Trzymaj boraks osobno od żywności i nie używaj do niego naczyń kuchennych.
• Zostawiaj przynęty poza zasięgiem dzieci i zwierząt. Zgony po połknięciu dotyczyły między innymi małych dzieci, które wypiły środek owadobójczy.
• Przechowuj w szczelnym, opisanym opakowaniu.
• Przeczytaj sekcje 2 i 8 karty charakterystyki boraksu przed pierwszym użyciem.
• Gdy proszek dostanie się do oka, płucz je wodą i sięgnij do sekcji 4 karty.

Osoby w ciąży lub planujące dziecko nie powinny pracować z boraksem, co wynika z oznakowania H360FD.

Hasła „naturalny, więc bezpieczny” zbywam wzruszeniem ramion, bo naturalne pochodzenie nie czyni boraksu mniej szkodliwym. Nowy preparat wypróbowuję zawsze na niewidocznym fragmencie.

Czy boraks można pić albo jeść?

Nie, boraks nie nadaje się do spożycia, mimo że część ofert sklepowych sugeruje inaczej, na przykład hasłami „do picia” albo „suplementy”. Połknięty wchłania się w ponad 90% i jest wydalany głównie z moczem. Objawy to nudności, uporczywe wymioty, ból brzucha i biegunka. Jako dodatek E285 jest zakazany w żywności między innymi w USA i Australii.

Po połknięciu zadzwoń do ośrodka toksykologicznego albo pod numer 112. Miej pod ręką opakowanie i kartę charakterystyki.

Czym boraks różni się od sody oczyszczonej i kwasu borowego?

To trzy różne związki.

Soda oczyszczona nie zastąpi boraksu jako topnika. Kwas borowy powstaje z boraksu po reakcji z kwasem solnym.